Nikolaj Andreevič Rimskij-Korsakov
Николай Андреевич Римский-Корсаков
a. Imago
compositoris musici
Si quis
quaerit, quam sectam quis, quam partem civilem sequatur, in musica Nikolaj
Rimskij-Korsakov (1844-1908) vetustatis exemplis videtur natura studiosior
fuisse quam recentioribus modis. Nam index animi musica communis nostra pro
scientiis ceteris ingenii naturaeque maxime viribus, “studiis humanioribus”
alitur. Eo magis mireris civem eum politice sinistrae parti favisse. Nam cum
primis se intendentibus revolutionum trium ominibus in Russia principes
civitatis et optimus quisque ingenii studiosi colendi civiliter discordes
fuissent, hunc melodiae compositorem (CASSIOD.hist.1,2), qui nobili loco natus
aviam utramque de plebe habebat, sociales miserias ab illarum consuetudine
degustavisse dilucet, quae res animum eius altius impressit. Cum indoles eius musicalis
ad phantasiam propensa scaenae genus melodrama fabulis fictis commodaret, in
his ad cantum posuit et “Aurei Galli” fabulam Aleksandri Puškini (1799-1837),
qui vates ingeniosissimus dimicationem Caesarum cecinit, quorum ultimus Nikolaj
II post Octobrinam revolutionem (1917) una cum omni familia peremptus est.
Id priusquam
fieret, Rimskij-Korsakov tempus est aucupatus belli cum Japonibus gerendi
(1904-1905). Tum temporis cum studio fortunam adversam zari videbat ad
perniciem inclinari, quem infelici regi Dodoni fabuloso consimilem futurum
opinione non cessavit. Eo bello res politicae Russorum in Asia Magna temptatae
debilitataeque copias zari militares in orientem extraneum traxerunt. In
regione Sinensi Mantzuriae septentrionalis prope Mugdanum urbem exercitus eorum
fusus atque fugatus est. Classis vero profecta Petrogrado, cuius portus a
glacie pervius unus est, urgente fato protinus oras promunturiaque continentium
trium circumvecta, denique cum in orientem advenisset, prope Tsusimam insulam e
regione Coreae paeninsulae sive demersis plerisque navibus sive captis tota
periit.
Sicut
feudalismi temporibus assuetudo ferebat, ex parentium arbitrio more
Korsakoviano navalis militiae studiis ingenium excolebat. Miles classiarius
conformari notitia maris ventosisque navigationibus coepit, ut in oris ipsis
rerum salum aequora tranquillitatemque postea compluribus operum exemplis
verteret in artem. Accedebat ad hanc scholam singularem cultus praecipuus animi
domesticus: qui magistrum non habebat, Michaelem Glinkam habuit (1801-1856),
componistam auctoremque melodramatum, specimen unum artis ingenuae, qua semet
excoleret, “patrem” Russicae musicae. Eius operum
partituras in arripiendis artis elementis coemit, quibus intellegendis assiduus
autodidactice studeret. Tactibus ac notis assuetus puer claviarii compositiones
pro rudimentis in symphoniacam conceptionem cantumque transfudit.
Nusquam
prius quam in Theodiscis, qui « sua tantum mirantur » (idem Tacitus
Romanus de Graecis), opinio comprimentium famam eius versatur : non eum
posse classici compositoris gravitatem ac nomen sustinere dicunt. Atqui sensum
proprium iudiciumque saeculis insigne superioribus atque probatum simulque
morem nationis et omne vitae genus non licet a posterioribus ad rationem
prudentiae recentioris nativique sensus sui referre. Superavit eum scilicet intuitione Modestus Musorgskij, patriae amore
Aleksandr Borodin, instrumentorum usu variando nemo. Imprimis Europaeus componista diversus fuit in stilis musicalibus
adhibendis expoliendisque. Rupestre genus (germ. rokoko) recordamur in
melodramate “Mozart et Salieri“, genus ariosum in fabulis fictis dominatur,
quas a Puškino sumptas modis musicis exornavit, genus orientale (ex more nativo
factum) in “Aureo Gallo“, (ex Europaeo more factum) in subitanea phantasia
“Hispanica“, (Cappricio Espagnol) percipitur, generis denique sacralis exemplum
in “Festo Paschatis Russico“, (franc. “La pâque Russe“) auditur. Stili proprietas cum melodiae ducendae tum cantus ipsius
momentum fecit.
Non operum
multitudine, qua superavit aequales, tota Europa inclaruit, sed illustrem
silentio mos eum et humanitas fecit, qua ceteris quasi collegis animum adderet,
quibus societam suadentis praebebat, qui quidem ingeniosi cuncti sine magistro
discerent. Quorum partes operis imperfecti post mortem ad totum perduxit – non
semper ad laudem posteriorum neque consensum existimatorum occidentalium.
Fiebat in Europa caput novatorum scholae Russicae, qui plurimum eruditorum
exspectationes nationales implere voluerunt. Hortamen etiam ergo sese dicto sic
edidit, ut confessionem virtutis adiceret incepto suo componendae Russici soli
symphonicae (Cic. Verres 305) primae: quod Theodisci
possunt, nos quoque possumus. Ita iudicium in musicis et auctoritatem
Theodiscorum observavit.
Musicorum
temperationem spatia servando, qui tonis et lineis, ne nimis in atius coirent,
caveret, semper retinuit; nusquam ad procacitatem indomiti defertur (ubi nescis
quo quis usque progrediatur. Nondum matura ad
degenera aetas tum fuit); discordiam sonorum natura hominis fugit. Neque
paritur redundantiam nimiam; aequabilis tractus musicorum; animi nobilitas
operibus impressa consequitur audientes. Exaudies fictorum imagines in oris
ignobilibus veras et fulgentes.
b. melodrama: DE AUREO GALLO
Antequam
aulaeum retenditur, pro consuetudine componistarum symphoniaci melodramatis
orsum, hoc est secundum artis vocabulum introductionem sive praeludium
exponunt, curn imaginem thematum introducendorum praecinunt. Tibicen sonorus ad similitudinem fanfarae galli cantum fortem et ferocem
edit. Adiungitur in motivi seu thematis alterius parte mire curvilinea melodia
coloris orientalici, quae spargendo concentionem amplam vestigia mysterii
resonat. Compluries motivum, ut aiunt, repetitur variationes
coloremque modulando. Iam ab aulaeo medio vir exotica veste speciosus,
astrologus apparet: tenorista modo lentiore melo-diam passibus deorsum sursum
aequis meantem candide sequitur. Cantat succinentibus tubis actor. Qui
spectatores orat, ut auribus admitti fabulam sinant; velle se praebere causam
eis adhuc usque nondum auditam neque narratam. Postquam paucis id exsecutus
obmutuit, e loco recedit.
Ubi post aulaeum
abscessit, thema musicale naturam invertit suam, donee cantus in dissonantiam
prorumpit plenam ominis mali perdiu tenentem, velut calamitatem praefante
fortuna primum. Hie nimbus dum cunctanter disserenascit, aulaeum
distenditur.Astrologo datur aditus ad regem nomine Dodonem, cui gallum aureum
praebet emendum Dodonem affatus vaticinatur hoc:magnam ingenii vim inesse animali
praedicat; ipsum augurantem gallum posse discrimina prospicere quaevis rerum,
rostrum in earn verti partem, unde periculum impendeat. Rex, quem gallus movere
coepit, interrogat, quanto constet, Id haud magni sibi videri vates ait;
solvendo tum temporis opus non esse.
Fallaci gallinario
pellectus usurpat praefestinanter rex animal, opportunum anima socordi potius
quam fatalem ad exitum natum. Curis levatus omnibus Dodon meridiationem captum
recedit. Ei secundum quietem somnia videri: melodia suavis ac iucunda
tranquil-litatem animi sequi. Haec dum aliquamdiu terret, surgentes influ-unt
sano minaci fagotti; socordia dominans increscente tonorum linea contristatur
usque eo, quoad gallus suos edit sonitus terribiles: aeneatores (SEN.epist.
84,10) quod possunt in magna discrimine rem esse consonant: Animali desaeviente
minutatim ad se melodia redit sedata; asperum sonorum genus in regia satellitum
chorum indignantium malam fortunam occupat et in lamentationem curn fatis
querentium demutat. A rostra galli magnis emissis iris animal intentis
oculis in orientem versus prospectat.
Rex ad talem strepitum
tarn alieno tempore conterritus, qui nollet otia turbari sua, curandae rei
medicinam quaerit. Ipse pigritie magis ductus, quam ut ei mens regia detur,
difficultatibus mendendis filios duos ad rerum discrimen ab oriente minax
propulsandum cum exercitu mittit. Eorum opera cladem averti posse dum
existimat, bene ac feliciter suis se rebus consuluisse ratus se meridiationi
dat pergendae. Thema somni relucescit idem variatum eius metu, qui
sollicitabatur; quies est sine pace renovata,donee iterum gallus terribilem
edit cantum suum. Scilicet in fabulis fictis temporum diversitas multum
interdum differt a vera ratione rerum. Postquam galli vehementia resedit, molis
eius avertendae causa rex gravioribus ipse minis occurrere statuit.
Agitur caput. Dum superbe rex obnititur, fortunae
virm excipit:
,,Quid tibi vis, insane?" E vestigio gallus
in caput senis devolat, alarum plagis inflictis et ictibus rostri mortiferis in
culmine symphoniae calvariam hominis ferit, ut corpus de curro praeceps
procidat. Simul lux occluditur, cantus musicus
obticescit, aulaeum obtenditur.
Tantam vero vehementiam, ut spectator
obstupesceres, atrociter cogitantis poetae quod hominis ingenium excitare
potuit, ut eam consirniliter etiam cornponista musicis exaequaret? Fatum tale qui potuit rege dignum videri? Tamquam diritatis excusationem
petierit; nam brevi post lux redit: Exorditur modo lentiore pari passu sursum deorsum astrologi melodia
meare; is ab aulaeo pro ,,momento retardante" provenit et in spectatores
versus inchoat ad cantum fari: ne despondeant animos; ne quis eventu tristi
fabulae nimis gravetur; nimirum irrealem fuisse rationem causae; nihilo tamen minus id quoque genus narrationum non
carere doctrina, non sine sententiae vi esse. Abinde motivum exit musicale, se
recipit astrologus a scaena. Renovatus galli
cantus ad ultimum plenus auditur; abit extrema partitura in unum tonum
finalem.
Videtur componista, dum poetae Puškini versuum
singulorum sententias et fere coincidentiam cogitationum cum praesenti statu
rerum politico comparet, in formanda partitura iucunde delectatus esse.
Russica zari
censura spectamen principale melodramatis Aurei Galli praevertit.
APPENDIX:
ESPRIT: “Open-Air?” Ars libere
mentem patefaciendi
Joachimus
von Helmrich Dezember 2002